باید با ساختار داستان کوتاه آشنا شوید




عنوان داستان : تصمیم قربانعلی
نویسنده داستان : مینا صدری اصفهانی

میرزا قربانعلی پیرمرد از کار افتاده ی هفتاد ساله، از فرط زانو درد و احساس سرما از خواب بیدار شد. با کندی از رختخواب کهنه اش جدا شد و برای رسیدن به دستشویی که انتهای حیاط بود، کز کرده و سرفه کنان از اتاق نم گرفته اش بیرون رفت. در حیاط نگاهش را به آسمان انداخت که رفته رفته داشت روشن میشد.
به رسم عادت جلوی تنها آینه ی غبار گرفته ی خانه ایستاد و به موهای نداشته اش دستی کشید. زیر کتری را روشن کرد. کت رنگ و رو رفته و کفشهای خمیده و بی قواره اش را پوشید و برای خرید نان از خانه - که هنوز تاریک بود - بیرون رفت. هوا سرد و ناسازگار بود. قربان کفشهایش را روی زمین میکشید و از فکر نزدیک شدن زمستان عبوس بود. به یاد خوابی که دیشب دیده بود افتاد و از اینکه میدانست دیدن سقف ترک خورده در خواب تعبیر بدی دارد اندوهگین شد. با خودش فکر میکرد: کاش هیچوقت از دهات بیرون نمیومدم. با اینکه تو این شهر کوچک خانه ای دارم اما پیری و حقوق ناچیز و نگهداری از یک معلول ذهنی اونم بدون داشتن کس و کار سرنوشت غمباریه.
نان را خرید به خانه برگشت و در حیاط از مقابل باغچه ی بزرگ و پوشیده از بوته ها و برگ های زردش گذشت. به لوازم باغبانی و بیلش که رفته رفته آثار زنگ زدگی و قراضگی به خود میگرفتند نگاهی کرد و زیر لب با خودش گفت: کاش همون دهات میموندم. نا سلامتی من یک بازنشسته ام. و با دلخوری داخل خانه شد که رد کم جانی از نور خورشید، قدری از تاریکی اش را کم کرده بود. همچنان که مشغول دم کردن چای بود، دید که قوطی چایش رو به خالی شدن است و میدانست که پولی هم در بساط ندارد. همین باعث شد دوباره یاد خوابی که دیده بود بیفتد. همان دم صدایی را شنید که عینا هرروز میشنید. یاسر پسر بیست و یک ساله با اندام لاغر و غیر قابل کنترلش تقلا کنان و در حالیکه آب دهانش شره میکرد از دیوار گرفته و به سمت دستشویی میرفت. همه ی اندام ناسازگارش نشان از رنج فراوانی میداد که میکشید. به زور راه میرفت و توانایی صحبت کردن نداشت. بیهوده میخندید و اصواتی نا مفهوم از گلویش شنیده میشد. قربان به سمت او رفت و لباس هایش را مرتب کرد و کتش را روی دوش جوان انداخت. یاسر بی اعتنا همچنان به رفتن ادامه میداد و مثل اینکه حوصله نداشته باشد سرش را به چپ و راست میچرخاند. قربان پا کشان جلو رفت و در را برای جوان باز کرد و او را به حال خود رها گذاشت. یاسر وارد حیاط شد. قربان هم سفره ی محقر صبحانه را آماده کرد و بعد که یاسر برگشت، نان و پنیر و چای را به آرامی به او خوراند. هر دو روبه روی هم نشسته بودند و اندام های از کار افتاده و مظلومشان به کندی حرکت میکرد. قربان درحالیکه مانند هرروز جای خواب و اتاق جوان را مرتب میکرد با خود میگفت: کاش همان وقت میمردی! و بعد آهی کشید و یاسر را دید که با دیوار هم بازی شده بود. قربان از گفته ی خودش دلش گرفت. کتش را پوشید و قبل از اینکه وارد حیاط شود گفت: همین جا باش... حیاط سرده من برمیگردم آب هم خواستی اینجاست ببین...! من الآن برمیگردم. یاسر با خنده های بی اعتنایش فقط به بازی خودش مشغول بود.
خورشید تقریبا جان گرفته بود و مغازه ها رفته رفته باز میشدند. قربان به طرف خانه همسایه اش حیدر راه افتاد. حیدر از خیلی وقت پیش اتاق جلویی خانه اش را که به کوچه میخورد تبدیل به یک بقالی کرده بود. وقتی قربان به مغازه ی کوچک او رسید سلام و علیک بلندی کردند و قربان روی چهارپایه ی کوچک چوبی همیشگی نشست و دو دوست رفته رفته سرگرم گفتگو شدند. قدری که گذشت فریبا زن فربه و گونه سرخ حیدر، برای آنها یک فلاسک چای آورد و آن دو مشغول نوشیدن شدند و از گرانی و بیماری و آب و هوا سخن گفتند. قربان که تا حدودی گرم شده بود و چایش را با هفت خرما خورده بود گفت:
حیدر، راستش حقوق این ماهم ته کشیده... اگه میشه یه بسته چایی و قند و یه مشت برنج بهم بده حقوقم رو که ریختن حساب میکنم... راستش از روی تو خجالت میکشم، اگر خودم تنها بودم هیچ نیاز نداشتم... اون طفلکم هم چندان خورد وخوراکی نداره ها اما به هر حال خورد و خوراک ته میکشه...
حیدر سرش را بالا برد و دستانش را بهم مالید و گفت: ببر قربان جان ببر... این چه حرفیه... اما میخوام بدونم چرا این بچه را نگه داشتی؟
تو میگی چکارش کنم؟
مگر چند بار از بهزیستی نیومدن ببرنش؟ خب بذارش اونجا... تا حالا صد دفعه بهت گفتم این که پرسیدن نداره فکر نداره... والسلام آدمی که خودش احتیاج به مراقبت داره که نباید ضامن کس دیگه ای بشه... زن خدابیامرزت هم اگر بود راضی نبود تو رو اینجوری ببینه... بالاخره ش هم یاسر بچه ی خودتون نیست که... اون تصادف هم که دست شما نبود.. کس و کاری هم که نداری!
چرا؟ من که پسرهای داداشم چند وقت چند وقت بهم سر میزنن...
بعد شروع کرد به تعریف کردن از پسرهای برادر و نوه های برادر از دنیا رفته اش.
حیدر برای جفت شان چای دیگری ریخت و گفت:
خیال میکنی بابا... چه سر زدنی؟ به نظر من بهتره برگردی دهات باز اونجا فرق داره... این خونه ات هم که قول نامه ایه سند نداره... بیفت دنبال سندش بفروشش برو دهات...
آره اما نمیدونم سند میدن یا نه؟
باید جوانی هات میرفتی دنبالش اما هنوزم دیر نیست بدون سند مفتم نمیارزه... کلنگیه داره میریزه رو سرتون... به نظرم همین امروز یاسر رو ببر بهزیستی بعدشم برو دنبال سند برو اداره ثبت اسناد بپرس... برو وقت رو تلف نکن
قربان از جا بلند شد دستی به سر و صورتش کشید. بسته ی چای، مقداری قند و کیسه ی برنجی که حیدر برایش آماده کرده بود را برداشت. احساس ضعف و عجز میکرد مغازه دور سرش میچرخید. چند قدم پیش رفت و گفت:
نمیدونم
تازه میگی نمیدونم؟ باشه هر طور خودت میدونی من که بهت گفتم
قربان از حیدر خداحافظی کرد و به خانه بازگشت. در حیاط به بام خانه نگاه کرد که کم کم داشت به یک طرف نشست میگرد. تصمیم گرفت قاطعانه به دنبال گرفتن سند بیفتد و خانه را بفروشد. یاسر را هم به روستا ببرد و همانجا سر کنند. هرچه باشد آنجا کس و کاری داشت که همه مثل خودش بودند. شناسنامه و قول نامه ی خانه را به همراه مدارک دیگری که خودش هم به درستی نمیدانست چیست برداشت و راهی اداره ثبت اسناد شد. آدرس اداره ثبت را بلد بود و خودش را به آنجا رساند. آنچه در اداره ثبت گذشت و صحبت هایی که کردند برایش غیر قابل فهم بود. با ابهامات و نامیدی زیادی بیرون آمد و خواست برگردد که نگاهش به تابلوی اداره ی بهزیستی افتاد.
شب، هنگام خواب پرده ای از اشک چشمان قربان را فرا گرفت. چیزی را نمیتوانست ببیند. به یادش میآمد که یاسر چگونه دستانش را محکم گرفته بود و ناله میکرد. از جایش بلند شد و همانطور نشسته در رختخوابش بلند بلند گریست.
نقد این داستان از : احسان رضایی کلج
خانم صدری گرامی سلام
داستان نوشتن بیش از آن که منوط به یک تصویر ذهنی یا تصوری از آن چه می‌تواند دراماتیک باشد یا نه، وابسته است به سوژه درست. دو ویژگی مهم سوژه داشتن عدم تعادل و جذابیت است. این یعنی شما از چیزی می‌نویسید که در جایی تعادلی را به هم بزند. به قول محمد حسن شهسواری داستان یا سرگذشت زندگی عادی آدم‌های غیر عادی است یا سرگذشت غیر عادی آدم‌های عادی وگرنه نوشتن از زندگی عادی آدم‌های عادی هیچ لطفی ندارد. حالا حکایت متن شما هم همین است. پیرمردی فقیر جوان معلولی را سرپرستی می‌کند. او فقیر است، سقف خانه دارد روی سرش خراب می‌شود، می‌خواهد به روستا برگردد ولی نمی‌تواند، بین سپردن یا نسپردن جوان به بهزیستی گیر کرده و...؟ هیچ. در واقع تمام این موضوعاتی که در اثر بیان شده در حد اتفاقات معمولی و البته تلخ است بدون هیچ نتیجه‌ای. درواقع شما پیش از نوشتن داستان باید از خود بپرسید چرا داستان می‌نویسم؟ پاسخ به این سوال می‌شود نظرگاه شما و باید در متن یا حداکثر زیر متن اثر وجود داشته باشد.
در حال حاضر معلوم نیست چرا شما چنین متنی را نوشته‌اید؟ هدف شما چه بوده است؟ نشان دادن صرفا بدبختی و بدشانسی دیگران که به خودی خود داستان نیست. مگر آن که از نوشتن آن منظور و هدفی داشته باشید که فعلا از متن شما چنین برداشتی نمی‌شود و به همین دلیل اثر تبدیل به داستان نشده است. گذشته از سوژه، به نظرم شما ساختار داستان کوتاه را هم نمی‌شناسید. متن فعلی پر است از ایرادات نگارشی و ساختاری. دیالوگ‌ها نا مشخص‌اند و تنها یک شخصیت پیرمرد تا حدودی در اثر جا افتاده که آن هم در حد اغراق آمیزی بی‌هویت و ناتوان است.
به باور ارسطو داستان کوتاه از سه بخش شروع، میانه و پایان تشکیل شده است. در شروع داستان نویسنده باید به چند سوال مخاطب پاسخ دهد. اینجا کجاست و چه زمانی؟ این آدم‌ها کیستند؟ و رابطه‌ی علت و معلولی بین آن‌ها چیست؟ در شروع متن شما صحبت‌هایی از شهر و دهات می‌شود اما نه معلوم است کدام شهر و دهات را می‌گویید و نه مشخص می‌کنید ماجرا در چه زمانی درحال رخ دادن است؟ همینطور حتی داستان یاسر که جوانی معلول است و مشخصا می‌گویید فرزند پیرمرد نیست را رها کرده‌اید. در نهایت هم روابط علت و معلولی بین شخصیت‌ها اصلا مشخص نمی‌شود و درواقع شروع داستان هیچ پیشرفتی ندارد.
در میانه هم وضعیت بهتر از این نیست. پیرمرد به سراغ دوستی می‌رود و دیالوگ‌هایی بین آن‌ها رد و بدل می‌شود ولی نه اطلاعات جدیدی به ما داده می‌شود و نه موضوع مهمی مطرح می‌گردد. تنها مقداری چای و برنج به دست پیرمرد داده می‌شود و او هم به اداره ثبت می‌رود که حتی این بخش روایت هم نمی‌شود. پایان‌بندی هم کاملا بی‌هدف و نتیجه نوشته شده است. پیرمرد درحالی که توی چشم‌هایش اشک جمع شده به فکر فرستادن یاسر به بهزیستی و است و دیگر هیچ.
ضعف شدید پیرنگ در اثر شما به گمان من از همان نداشتن سوژه نشات می‌گیرد. شما باید پیش از نوشتن، به آن چه می‌خواهید به مخاطب خود ارائه کنید بیاندیشید. وگرنه یک تصویر یا یک اتفاق به خودی خود داستان ساز نیستند. همنین به نظر می‌رسد شما نیاز دارید هنوز بسیار داستان بخوانید و برای نوشتن داستان در کارگاه‌های نویسندگی شرکت کنید. اگر علاقه‌مند هستید که داستان بنویسید حتما باید به ساختار و معنای داستان آگاهی پیدا کنید در غیر این صورت حتی اگر بتوانید داستان بنویسید، قطعا اثری درخشان نخواهد شد. به شما پیشنهاد می‌کنم زیاد کتاب بخوانید. درواقع نسبت نوشتن به خواندن در نویسندگان نو قلم یک به صد است. یعنی به ازای هر صد صفحه کتابی که می‌خوانید فقط یک صفحه می‌توانید بنویسید آن هم به شرط رعایت نکاتی که در نقد گفتم.

ارادتمند
احسان رضایی کلج

منتقد : احسان رضایی کلج

با ارایه چند دست‌نویس در 13 سالگی به عضویت آفرینش‌های ادبی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان درآمدم. پنج سال تمام هر هفته از غرب به شرق تهران راه می‌پیمودم تا در جلسات نقد استاد عزیز محمدجواد جزینی شرکت کنم. هم زمان با حضور در دانشگاه، دومین آفتاب ...



دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.

امارگیر وبلاگامارگیر سایتتقویم و ساعت