اولین گام برای داستان، دستیابی به سوژه‌ای جذاب است




عنوان داستان : شبی در انبار
نویسنده داستان : عباس زال زاده

از این داستان ویرایش جدیدی تحت عنوان «انبار» منتشر شده است.

شبی در انبار
نویسنده: عباس زال‌زاده
مدرسه‌ حیاط بزرگی داشت، پنج کلاس در بالا و پنج کلاس در پایین ساختمان دوطبقه‌ی قدیمی مشرف به حیاط و در بزرگ دو لنگه‌ی چوبی بود، روبروی آب‌خوری پنج شیره‌ی حیاط انبار بزرگی بود که در آن نیمکت‌ها و صندلی‌های شکسته و بلااستفاده را می‌گذاشتند، پسر در یک دعوای هواداری از تیم فوتبال سرخ‌ها سر پسر معلم کلاس اول را شکست و بعد از یک فصل کتک مفصل از ناظم هوشمند مدرسه به دستور مدیرِ فرهبه، فرهیخته و طاس و کوتاه قامت که گلچین نامی بود توسط جناب فراش آقای‌صادقی در همان انبار مخوف که ملک پویا گنده‌لات مدرسه بود حبس شد، آقای صادقی موتور هوندای هفتاد قرمز رنگش را در گوشه‌ی آن انباری می‌گذاشت تا از گزند باد و باران یا شایدم دانش‌آموزان در امان باشد و وقتی دانش‌آموزی را برای تنبیه به انبار می‌فرستادند پکر می‌شد چون جا کم بود، به اجبار موتور را بیرون می‌آورد و زیر سایه‌ی درخت کنار کهنسال گوشه‌ی حیاط می‌گذاشت و در آنجا علاوه بر دانش‌آموزان پرندگانی که بر شاخه‌های درخت خانه داشتند نیز از خجالت موتور در می‌آمدند و اثری هنری می‌آفریدند که به چشم کودکان بی‌بدیل و نشاط‌آور می‌بود.
صادقی قامت باریکی داشت، بینیش استخوانی و کشیده بود، بعدازظهرها هم که مدرسه تعطیل می‌شد با موتور به اسکله می‌رفت و معامله‌ی ته‌لنجی می‌کرد، اجناس را بر پشت موتور می‌گذاشت و به محلات و گاه روستاهای نزدیک می‌برد و آنها را می‌فروخت.
بعدازظهر بود و خواب برای پسر خسته آن هم بعد از خوردن کتک در محلی تاریک می‌چسبید، روی یکی از نیمکت‌ها دراز کشید، چشمانش به سقف بود که خوابش برد، از سوز سرد باد زمستانی که لوله می‌شد و انگار درز در تنها مقصدش به داخل انبار بود بیدار شد، لرزش گرفت، از همان درز بیرون را نگاه کرد، همه‌جا تاریک و سوت و کور بود گویی در قبرستان باشد نه مدرسه، باران هنگامه کرده بود و هر لحظه بر شدت آن افزوده می‌شد، صدای تگرگ و باران که به در چوبی انبار می‌خورد در دلش آشوب بپا می‌کرد، هر چه صادقی را صدا کرد جوابی نشنید پس نا‌امید در گوشه‌ی خالیه انبار کز کرد و سر را روی زانوهایش گذاشت و از ته دل گریست، انبار چراغی داشت که کلید آن بیرون بود، سرما، تنهایی، تاریکی و ترس هر لحظه بیشتر بر وحشتش می‌افزود.
فکری به ذهنش نمی‌رسید و مغز یخ‌زده‌اش کار نمی‌کرد، یاد فیلم‌هایی افتاد که در آن جماعتی در کوهستان اسیر سرما می‌شدند و یخ می‌زدند، با خود گفت:«نباید بخوابم وگرنه یخ می‌زنم» رشته‌ی نور زرد و کم رقمی از پنجره‌‌ای که به کوچه‌ی پشت مدرسه و دیوار‌ها عمارتی باستانی باز می‌شد از تیرک چراغ برق به داخل می‌تابید، سعی کرد خود را داخل دالان نور جا کند، پس چهارچنگولی به سمت نور رفت و همانجا نشست، نگاهی به اطرافش انداخت، کتابی که در جاکتابیه نیمکتی پنهان شده بود نظرش را جلب کرد، جلوتر رفت، دست دراز کرد و کتاب را بیرون آوردم، با روزنامه جلدش گرفته بودند و صفحه‌ی اول هم نداشت، خواست چسب‌های جلد را باز کند تا نام کتاب را بخواند که ناگهان با صدای ماشینی که سخت ترمز گرفت هراسان از جا پرید، آشفته شد جستی زد و خود را به پشت پنجره‌ی اتاق تاریک کشیده از پشت شیشه‌ی مه گرفته بیرون را نگاه کرد اما چیزی پیدا نبود، پنجره را باز کرد، آسمان مدام می‌غرید و رگبار تند دانه‌های بزرگ باران و تگرگ را بی امان بر دیوار مخروبه‌ی عمارت می‌کوبید و در دل آن سوراخ‌های درشتی برجا می‌گذاشت، باد محکم برزنت عقب ماشین بزرگ را تکان می‌داد، دو مرد سبزپوش با اسلحه‌های سیاه و بزرگ از پشت ماشین پایین پریدند، بدنبالشان شش مرد را با زحمت از ماشین پیاده کردند یکی از آنها از بالای رکباب ماشین سقوط کرد و در گِل‌ها غلطت خورد، از عقبشان چهار مرد سبز پوش دیگر با تفنگ‌های بزرگ جستی زدند، آب گِل‌آلود در زیر پایشان به اطراف پاشید، مرد لاغر و بلند قامتی که بارانی سبز بر تن داشت از جلوی ماشین پیاده شد و با دستی که سلاح در آن نبود کلاه گشاد بارانیش را تا روی پیشانی پایین کشید و به سمت مرد افتاده بر زمین رفت، با همان دست پشت یقیه‌ی لباس مندرس مرد را گرفت و با خشونت از زمین کندش و به سوی دیگر مردان پرتش کرد، صورت‌های هاشور خورده‌شان از رد باران ناپیدا بود اما آن شش نفر که دستانشان را از پشت بسته بوند حیران به اطراف خود نگاه می‌کردند، یکی از مردان مسلح آنها را در صفی منظم و کنار هم واداشت بعد پارچه‌هایی از جیبش بیرون ‌آورد و بر چشمان ناپیدای مردان ‌بست، باران باشتاب بیشتر می‌بارید، پسر با چشمانی رگ زده و کنجکاو صورتش را به میله‌های حفاظ پنجره چسبانده بود هراسان از لای میله‌ها به آنها نگاه می‌کردم، باران سرد بر انگشانش که محکم به دور میله حلقه شده بودند می‌خورد، در نور بی‌رمق چراغ سر تیر چوبی برق، خونی که بر صورت و لباس مردم پنجم نشسته بود و گویی تازه از پیشانیش جوشیده باشد پیدا بود، مردان سبز پوش در مقابل آن شش تن ایستاده تفنگهاشان را به سوی‌شان نشانه رفتند، مرد بارنی‌پوش صدایی نامفهوم از خود بیرون آورد و دیگر مردان زانو زدند، با صدای دوم رعد در آسمان غرید و جلوی مردان مسلح روشن شد، دانه‌های‌ باران که حالا ریز و برّان بودند مه را می‌شکافتند و بر جنازه‌‌های غرق به خون آن شش مرد فرو می‌ریختند، پسر لرزان به زیر یکی از نیمکت‌ها خزید، هر صدای گلوله که با چند ثانیه تاخیر شلیک می‌شد تکانش می‌داد، شش بار سخت تکان خورد، دیگر جرات برخاستن و نگاه کردن نداشت، کتاب را که کنارش افتاده بود بر داشت و محکم در آغوش گرفت، صدای گریه‌اش آنقدر بلند بود که صدای باران را نمی‌شنید.
صبح با صدای بچه‌ها از خواب پرید، یک شب کامل در انبار محبوس بود، باورش نمی‌شد، دیشب کابوس دیده بود یا...، برخاست و با ترس به پشت پنجره رفت میله‌ها هنوز سرد بودند، زمین گل‌آلود بود، آفتاب مسقیم در چشمش می‌خورد و نمی‌توانست خوب ببیند، در انبار با صدای ناله‌ای باز شد، مدیر بود گوشش را گرفت و بیرونش آورد و گفت:«پدر سوخته توی انبار چه می‌کردی»، سپس سیلی محکمی به او زد و در حالی که هنوز کتاب دستش بود روی زمین ولو شد و کتاب به گوشه‌ای پرت شد، ناظم هم رسید و گلچین به هوشمند گفت: «صادقی جلمبون کجاست، این کره‌خر تا صبح توی انبار حبس بوده» و ناظم گفت:«از کلانتری زنگ زدند، گفتند صادقی رو به جرم خرابکاری گرفتن.»، آرام در گوش مدیر چیزی گفت و مدیر با دست بر پیشانی خود زد، سرش را پایین انداخت و به دفتر رفت.
کتاب روی زمین افتاده بود، آقای افشار آن را برداشت و داخل کاپشن خلبانیش پنهان کرد و‌ با اشاره به پسر فهماند که‌ ساکت باشد.
تابستان ۱۳۹۹
پایان
نقد این داستان از : قاسمعلی فراست
سلام و درود به عزیز دلم، جناب زال‌زاده نازنین. دست شما درد نکند. داستان زیبایت را خواندم و لذت بردم. قبل از هر چیز باید عرض و اعتراف کنم که سوژه داستانت، سوژه مناسبی بود. ظرفیت داستانی خوبی داشت. هم حد و قواره داستان کوتاه را داشت و هم از زیبایی و جذابیت لازم برخوردار بود. آفرین. اما چند نکته و پیشنهاد:
نکته اول این که باید منطق آوردن آن افراد در مدرسه و تیر و تفنگ و بگیر و ببند برای مخاطب جا بیفتد. چرا این‌ها را به مدرسه آوردند؟! چرا مدرسه را برای این کار انتخاب کرده‌اند؟! این سوالی است که حتما مخاطب از شما خواهد پرسید و متقابلاً داستان باید برای آن جواب داشته باشد.
سرمایی که نویسنده از آن صحبت می‌کند، کمتر احساس می‌شود. وقتی صحبت از گرما یا سرما به میان می‌آید، الا و لابد باید آن را حس کرد. باید لمسش کرد. این سردی را ما در وجود پسرک داخل انباری نمی‌بینیم و این به اثر لطمه می‌زند.
او باید برای نجات از این سرما تلاشی بکند انباری را بگردد. چیزی بیابد. مثلا منقل برقی. کلی از دیدن آن خوشحال بشود، اما ببیند خراب است یا خراب نباشد، اما روشن کردنش برایش دردسر ایجاد کند.
مسئله بعد جواب دادن به این سوال است که چرا پسرک در انباری می‌ماند و همه می‌روند؟! باید به این مشکل داستانی جواب داد. مثلا می‌شود گفت فلان کس که او را در انباری زندان کرده ناگهان کاری برایش پیش آمده و بی‌خبر از مدرسه بیرون رفته یا...
موضوع بعد خوابیدن پسرک است. او بهتر است از ترس و... نخوابد و به نگرانی‌هایش بپردازد. ترس از تنهایی، صدای موش، تصور مار، و... نگرانی از بی‌خبر ماندن پدر و مادرش، تصویر کردن ذهنیات و آرزوهایش، و.... در نهایت زمانی بخوابد که خواب بر او چیره شود.
بیرون بودن کلید برق را به همین راحتی نباید گفت. تاریک که می‌شود پسرک از تاریکی باید بترسد. چشمش به لامپ بیفتد. خوشحال بشود. دنبال کلید برق بگردد. پیدا نکند. بعداً بفهمد که کلید بیرون است. ما در داستان به لحظه‌پردازی نیاز داریم. این که نویسنده هر چیزی را توضیح دهد، ضریه به داستان و دور کردن خواننده از اثر است.
کتابی که در انباری برمی‌دارد، چه کمکی به داستان می‌کند؟ کجای داستان از پیدا کردن این کتاب استفاده شده؟! بهتر نیست یا از این امکان داستانی استفاده کنیم یا قیدش را بزنیم؟


زبان داستان هم باید سخته‌تر و پخته‌تر بشود. به‌عنوان مثال نوشته‌ای «چشمانی رگ‌زده....» چشم رگ‌زده یعنی چه؟! بله می‌شود فهمید که منظور جناب‌عالی چشم‌هایی است که مثلا رگ خون‌شان بیرون زده، اما توصیف ارائه شده ضعیف و نارسا، بلکه اشتباه است. یا جایی دیگر نوشته‌ای: «صورت هاشورخورده‌شأن از رد باران ناپیدا بود» مگر می‌شود صورتی که باران خورده، ناپیدا باشد؟! رد هاشور روی صورت قشنگ و زیباست، اما این‌طور نیست که هاشور زدن باران، روی صورت، باعث دیده نشدن آن بشود.
موارد دیگری از این دست هم وجود دارد که با بازنگری جناب‌عالی، حتما اصلاح خواهد شد.
در مجموع داستانی خوب و امیدوارکننده است و نشان می‌دهد که جناب‌عالی می‌توانید بنویسید. خوشحالم که داستانت را خواندم و با شما آشنا شدم. امیدوارم در آینده‌ای نزدیک شاهد آثار درخشان و جذاب ‌جناب‌عالی باشم.
درود و خسته نباشید یاحق

منتقد : قاسمعلی فراست

متولد گلپایگان، تحصیل‌کرده دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و مدرس داستان‌نویسی در همین دانشکده، مدیر سابق گروه ادب و هنر تلویزیون و ادبیات داستانی ارشاد.



دیدگاه ها - ۱
عباس زال زاده » شنبه 15 آبان 1400
درود استاد با نقد خود بر من منت نهادید. چند نکته: - آن افراد پشت مدرسه که عمارت مخروبه‌ای بود اعدام شدند و داخل مدرسه نبودند. - کودک به دنبال دعوا در انبار محبوس مانده( شیوه‌ی تربیتی مدیر) - دستان کودک در هنگام گرفتن میله‌های حفاظ یخ می‌زند و یا از زور سرما جمع می‌شود. - انبار محل تنبیه است، مدیر این موضوع را می‌داند و وسایل خطرناک در آن نگه نمی‌دارند. - سرایدار مدرسه(آقای صادقی) برای فروش اجناس ته‌لنجی به روستاهای اطراف رفته و بدنبال حادثه‌ای باز نمی‌گردد. مدیر هم قبل از سرایدار مدرسه را ترک کرده. - پسر شر است و تنبیه هر روزه برایش عادی، کودک بی‌نوا آرزویی ندارد. مدیر از قصد کلید برق را بیرون از انبار گذاشته، پسر خود را در دالان نور تیرک بیرون از مدرسه جا می‌کند. - کتاب مجموعه‌ای از اعلامیه‌های امام(ره) است که توسط آقای صادقی در انبار پنهان شده است، کما اینکه علت نیامدن آقای صادقی بازداشت شدن بدلیل انقلابی بودن است. -‌صورت‌های ماموران ساواک در ذهن کوک هاشور خورده هرچند فاصله‌ی زیاد پنجره تا محل کشتار در این ذهنیت بی‌دلیل نیست.

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.

امارگیر وبلاگامارگیر سایتتقویم و ساعت