طرح‌اندیشی پیش و پس از نوشتن داستان



عنوان داستان : چند خط درد و دل

مادربزرگم روس بود. یک روس اصیل و خالص. از آن‌هایی که انگار قصه گفتن در رگ‌هایشان جریان دارد. حرف که می‌زد داستان می‌گفت. وقتی شروع می‌کرد به قصه گفتن، جوری محو در روایت می‌شد که شنل‌قرمزی و گرگ را زنده می‌کرد. عاشق قصه گفتنش بودم. منِ هفت هشت ساله چه می‌شناختم گوگول کیست و گورکی چه نویسنده‌ای بوده؟ ولی بعد از این‌همه سال، هنوز لحنش یادم هست وقتی نام آناکارنینا را تلفظ می‌کرد. حتی پیرمرد و دریا را جوری برایم خوانده بود که تا مدت‌ها خیال می‌کردم همینگوی نویسنده‌ی روسی بوده. اما اوج هنرش جایی بود که از خودش، از زندگی و جوانی‌اش، برایم داستان می‌گفت. داستان‌هایی از جنگل‌های نزدیک خانه، از شستن ظرف و لباس‌ها کنار رود، از زمستان و آن برف‌های تا بالای زانو، از کار کردن در مزرعه کِشت خشخاش و شیطنت‌های دختر نوجوانی که دزدکی قوزه‌های خشخاش را شکاف می‌داد. خاطره را تعریف نمی‌کرد، در آن محو می‌شد، آن را دوباره زندگی می‌کرد. بچه که بودم خیال می‌کردم روسیه سرزمینی رویایی است که تمام قصه‌های دنیا آنجا زندگی می‌کنند، آنجا به دنیا می‌آیند، و از آنجا تکثیر شده و به تمام دنیا سفر می‌کنند. بزرگتر که شدم عجیب آرزو داشتم ای کاش روزی نویسنده بشوم و بنشینم پای صحبت‌های مادربزرگ، او خاطره بگوید و من داستان بنویسم. او از جنگ جهانی و مرگ همسر اولش، از ازدواج با پدربزرگ من و آمدنش به ایران تعریف کند و ... وای که چه داستان‌هایی می‌شد. افسوس! افسوس که دیگر نیست تا برایم با آن لهجه شیرین قصه‌های ناب بگوید و من موهای نرم، درست مثل موی گربه‌اش را ناز کنم.
می‌دانم مادرم وقتی این را بخواند قطعا اشک خواهد ریخت، اما "عزیز‌جان" گاهی دلم برای صدایت خیلی تنگ می‌شود.
نقد این داستان از : محمدرضا شرفی خبوشان
طرح‌اندیشی، یک خصلت ضروری برای هر داستان‌نویسی است. طرح‌اندیشی به معنای بررسی داستان از منظر داشتن طرحی استوار و بی‌خلل است. این بررسی چه قبل و چه بعد از نوشتن داستان بایستی از طرف نویسنده انجام شود. گاهی داستان‌ها بر اساس طرحی اندیشیده شده نوشته می‌شوند و گاهی داستان‌ها بر اساس طرحی ناقص، خام یا ایده‌ای ناپخته و یا بر اساس شعف و هیجانی ایجاد شده از عاملی بیرونی به نگارش درمی‌آیند که بخصوص داستان‌هایی که به شکل اخیر نوشته می‌شوند سخت نیازمند آنند که از منظر داشتن طرح داستانی و همچنین بی‌خلل بودن آن توسط نویسنده ارزیابی، بررسی و در صورت نیاز مورد بازنگری قرار بگیرند.
وقتی می‌گوئیم داستانی دارای طرحی مشخّص و قوام یافته است، منظورمان این است که داستان مورد نظر بر اساس رخدادهایی به هم پیوسته نوشته شده است که شخصیت یا اشخاصی در آن رخدادها حضور دارند و رابطه‌ی علّی و معلولی رخدادها روشن و قابل پذیرش است. بنابراین شخصیت و رخداد دو عامل مکمّل و اساسی طرحند و برخی رخداد را عامل اصلی طرح برشمرده‌اند و از ذکر شخصیت صرف نظر کرده‌اند چرا که عقیده‌شان برآن بوده است که رخداد بدون شخصیت امکان پذیر نیست و زمانی که از رخداد سخن می‌گوئیم از شخصیت نیز حرف می‌زنیم. بنابراین اگر در نوشته‌ای رخدادی طرح شود و رابطه‌ی علّی و معلولی رخداد روشن باشد، طرح در آن نوشته قابل دنبال کردن و مشاهده است. در حالی که اگر در نوشته‌ای تنها به سخن گفتن از یک شخصیت و معرفی او و یادکرد او و حتّی نمایش حالات و درونیات او بپردازیم، آن نوشته‌ را به سختی می‌توانیم در شمار داستان به حساب آوریم، چرا که اصلی‌ترین و واجب‌ترین خصوصیتی که یک داستان را از میان نوشته‌های دیگر متمایز می‌کند داشتن طرح است.
بنابراین بر نویسنده واجب است که پس از نوشتن متنش باز هم طرح داشتن یا نداشتن نوشته را ارزیابی و بررسی کند و متوجّه باشد که متنش آیا برآمده از شعف و هیجانی اخذ شده از عامل بیرونی است و تنها به معرفی شخصیتی پرداخته یا در آن رخداد و وقایعی هم وجود دارد که گره خورده با حضور شخصیت است و شخصیت در آن وقایع نقشی لازم و حیاتی بازی می‌کند؟
«درد و دل» که البته بهتر است آن را «دردِدل» بخوانیم. متنی است برساخته بر مبنای شعفی که از تأثیر یک شخصیت بر نویسنده حادث شده است. «دردِدل» البته از منظر متنی که توانسته با معرفی یک شخصیت تأثیری احساسی بر ما بگذارد، متن قابل اعتنایی است، امّا از این جهت که فاقد رخدادی است که مرتبط با شخصیت باشد، داستان به شمار نمی‌رود. نویسنده البته با قلم خوب و دریافت مطلوبی که از داستان دارد، می‌تواند شخصیت مورد نظر را در طرحی اندیشیده ظاهر کند و آنگاه بر مبنای آن طرح داستانی پدید آورد که البته تأثیرگذاری آن صدچندان بیشتر از متن فعلی خواهد بود.

منتقد : محمدرضا شرفی خبوشان

محمدرضاشرفی‌خبوشان نویسنده،شاعر و کارشناس ارشد و مدرس زبان و ادبیات فارسی و متولد بیستم مهر ۱۳۵۷ است.چندین مجموعه داستان، رمان و مجموعه‌شعر و زندگی‌نامه و پژوهش از او منتشر شده است. در کارگاه‌های آموزشی و کلاس‌های داستان نویسی متعدّدی درس گفته ...



دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.

امارگیر وبلاگامارگیر سایتتقویم و ساعت